Өмір дегенің әр адам өз жолымен өтетін ғажайып та, кейде қатал да мектеп. Аға буын өкілдері – ата-әжелеріміз ашаршылықты, соғысты, жоқшылық пен алмағайып замандарды бастан кешірсе де, өмірге деген сенімін, адамдық қадір-қасиетін жоғалтпай сақтап қалды. Олардың еңбекқорлығы, төзімі мен қайсарлығы кейінгі ұрпаққа тірек болды. Көбісі тұрмысы жұтаң отбасыларда өсіп, ауыр жағдайда білім алып, бала кезінен-ақ тіршілік тауқыметін тартуға мәжбүр болды. Олар нанның қалай табылатынын жақсы түсінді, еңбекті қадірледі, үлкенге құрмет көрсетті. Жүректерінде отбасы мен туған жерге деген шынайы сүйіспеншілік ешқашан өшкен емес. Барлық сынақтарға қарамастан, олар өмірге қуана білуді, өзгеге қол ұшын созуды, өз даналығын балаларына аманат етуді білді. Олардың іс-әрекеті мен айтқан сөздері қастарында өскен ұрпақтың мінезін қалыптастырды. Олардың бойында күш пен мейірім, қаталдық пен қамқорлық, қиындыққа мойымай, адам қалпын сақтай білу қасиеттері үйлесім тапты. Біз оларды ұмытпауға, олардан үйренуге және бізге сыйлаған әрбір сәтін қадірлеуге міндеттіміз.
Біздің отбасымызда «ата» деген сөз әрдайым айрықша мағынаға ие болды. Бұл жай ғана туыстық атау емес еді – ол жадты, құрметті және біз көрмеген, бірақ өмір бойы көзге көрінбес түрде жанымызда болған жандарға деген ішкі алғысты білдіретін. Сондықтан әуелі біз көрмеген, олар жайында аз білетін ата-әжеміз туралы қысқаша әңгімелеп, кейін бүкіл ғұмырында бізге ата мен апа болған адамдар жайында сөз қозғаймын.
Біздің ұлы атамыз – Еділбай Қауметұлы 1943 жылы дүниеден өткен. Бұл жыл нақты белгілі, өйткені әкеміз оның соңғы сәтіне дейін қасында болған. Алайда, өкінішке қарай, қай айда, қай күні қайтыс болғаны беймәлім. Демек, ата-әжеміз кіші ұлы Шорманнан тараған немерелерінің дүниеге келуінен әлдеқайда бұрын өмірден озған. Біз оларды көзі тірісінде көрмесек те, әкеміздің әңгімелері мен атамыздың қолының жылуын, өткен уақыттың тынысын сақтап қалған санаулы бұйымдар арқылы таныдық. Әулетіміздің шежіре бойынша, ол 1870 жылы – ит жылы дүниеге келген. Бұл жыл нақты саналады, ал туған айы мен күні тағы да белгісіз күйінде қалған. Өмір жолы туралы деректер аз болса да, сол мәліметтердің өзі оның ойлы, байыпты, айналасына сыйлы адам болғанын аңғартады.
Еділбай Қауметұлы сауатты кісі болған: араб қарпімен оқып, жаза білген. Ол заманда бұл үлкен артықшылық саналатын, өйткені хат тану мен оқу аса жоғары бағаланатын еді. Әкемнің айтуынша, оның жеті-сегіз кітаптан тұратын шағын ғана кітапханасы болған екен, солардың арасындағы екі кітаптың жұрнағы және ескі Қасиетті Құран бүгінгі күнге дейін жетті. Бұл кітаптар ол үшін күнделікті тұрмыстық зат қана емес, білімге ұмтылысының, рухани тереңдігінің айғағы еді. Әжеміз Рахима Байтурсынқызымен бірге олар бес ұл, бес қызды дүниеге әкелген екен – Баязит, Байсейіт, Ильяш, Шон, Шорман, Макыжан, Күлбашира, Сара, Қайныш, Залтай және. Бізге белгілісі – Шон мен Шорман егіз болған. Шон Қазақстанды жайлаған ашаршылық жылдары ерте шетінеп кеткен, ал Шорман – біздің әкеміз – аман қалған. Ильяш туралы да ештеңе білмейміз.
Атамыздың қыздары туралы мәлімет аз сақталған. Бірі көршілес Көкшетау өңіріне тұрмысқа шыққан, екіншісі Сағынай әулетіне, үшіншісі Мұсапір әулетіне келін болған. Кенже қызы Зәлтай Ақсу ауылының жігіті Тәшім Мұқановқа тұрмысқа шыққан. Соғысқа дейін олардың Жәмилә есімді қызы дүниеге келген, алайда ол бала кезінде ауырып, қайтыс болған. Зәлтай тәтеміздің жұбайы Тәшім соғыстан оралмады. Соғыстан кейін Зәлтай тәтем Шүкмет Мұқановқа тұрмысқа шықты. Біз оны жақсы есте сақтадық, өйткені Западный совхозына (қазіргі Қызықақ ауылы) жиі барып тұратынбыз, ал тәтем  Шұқымет жездем екеуі Ақсуға, кейін Амангелдіге де жиі келіп тұратын.
Ортаншы ұл Байсейіт 1941 жылғы 20 шілдеде әскерге шақырылды. Құжаттар бойынша сол жылдың қазан айының басынан бастап Мәскеу маңында майданға кіріп, 1945 жылғы 13 ақпанға дейін соғысты. Осы уақыт ішінде ол үш рет жараланған. Будапешт үшін болған соңғы шайқаста алған төртінші жарасы ауыр болып, 1945 жылғы 14 ақпанда 117-медициналық-санитарлық батальонда көз жұмды. Ол Будапешт қаласынан батысқа қарай орналасқан Пать елді мекенінде жерленген. 2025 жылы 5 тамызда арнайы Венгрияның Пать қаласындағы ағамыздың жатқан зиратының басына зиярат қылып, туған жерінің бір уыс топырағын салып қайттық.
Отбасын асырау үшін Еділбай атам колхоздағы жұмысына қоса етік тігіп, аяқкиім жөндеумен де айналысқан. Оның етікшінің құрал-саймандары 1980-жылдарға дейін үйімізде сақталып, отбасын асыраған қолдардың үнсіз естелігіндей болып тұрды.
Еділбай Қауметұлы жетпіс үш жасында дүниеден өтті. Әкеміздің айтуынша, осы фаниде дәм-тұзы таусылғанын сезгендей, ол өз қабірінің қоршауына арнап саман кірпіштерін алдын ала дайындап қойған. Өлер алдында алыста жүрген ұлдарына – Челябіде еңбек армиясында жүрген үлкені Баязитке және майдандағы ортаншысы Байсейітке – өзінің қайтыс болғанын хабарламауды өтінген. Өмірінің соңғы күндерінде де ол өзін емес, балаларын ойлады.
Әжеміз Рахиманың туған және қайтыс болған жылдары туралы дерек, өкінішке қарай, сақталмаған. Әкеміз тірі кезінде бұл жайында тереңірек сұрамағанымыз – бүгінде жанымызды сыздататын өкініш. Әкеміздің айтуынша, ол сұлу, байсалды, жүзінен күлкі табы кетпейтін жан болған. Өте мейірімді ана болған. Қиын жылдардың өзінде балаларын қолдан келгенше асырап, қиын күндер болатынын сезгендей, сақтаған азын-аулақ қорымен, атамыз әкелгенімен қоса тамақ әзірлеудің жолын табатын. Еділбай атамыз 1943 жылы қайтыс болған соң, әжеміз майдандағы ортаншы ұлын күтіп өмір сүрді. 1945 жылдың сәуір айының соңында келген қара қағаз оны қатты есеңгіретті. Бұл соққыдан кейін ол көп ұзамай өмірден өтіпті.
Тағдыр солай болды – ата-әжеміз бізді көрместен бұл дүниеден озды. Егер тағдыр бізге басқа адамдарды жолықтырмаса, бәлкім, біз «ата», «әже» деген сөздерді де айтпай өскен болар едік. Сол жандар – атамыз Баязит Еділбайұлы мен апамыз Көкәш Ахметқызы болды. Біз оларды өмірінің соңына дейін шын мәнінде ата-әжеміз деп санадық әрі солай атадық. Бұл формалдылықтан да, құжаттан да емес, жүректің қалауынан туған шынайы сезім еді.
Баязит атамыз Еділбай Қауметұлының тұңғыш ұлы болған. Ол 1909 жылы, Тауық жылы дүниеге келген. Біз үшін ол әрдайым ата болып қалды, тек көп жылдар өткен соң ғана оның шын мәнінде әкеміздің туған ағасы екенін, өзінен он сегіз жас үлкен болғанын ұғындық. Алайда жүрек туыстығы құжаттағы туыстықтан әлдеқайда биік еді.
Баязит атам Амангелді ауылынан шамамен жиырма бес шақырымдай батысқа қарай орналасқан Талдысай қонысында туған. Бұл өңірде бір кездері қыпшақтың Көзбек руынан тараған Мүсіреп әулетінің шағын аталық қонысы болған. Бұл жерлер ата-бабалардың ізі мен рухын сақтап, осында өмір сүрген адамдардың мінез-құлқы мен дүниетанымының қалыптасуына зор ықпал еткені анық.
Баязит атамның балалық шағы алаңсыз болмады. Ол Бірінші дүниежүзілік соғыс жылдарына, одан кейінгі 1917-1920 жылдардағы төңкеріс кезеңіне тұспа-тұс келді. Соған қарамастан, заманның тұрақсыздығына мойымай, ол Шолақсай елді мекенінде молланың алдынан бастауыш білім алды. Бұл жолда оның бағы жанды – ұстазы ерекше тұлға болды. Атамыздың өз естелігінде айтылатындай, оларға Зияш молда дәріс берген, ол – білім-парасаты мен ой-өрісі кең, сирек кездесетін жан болған екен. Бертін оның есімі Сәдуақас Ғылманидың «Заманамызда болған ғұламалардың ғұмыр тарихтары» атты еңбегінде де аталды. Зияш молла, яғни Зияутдин Алдабергенұлы, Уфадағы әйгілі «Ғалия» медресесінде терең білім алып, Павлодар облысының Ертіс ауданы мен бұрынғы Көкшетау облысының Қызылту ауданы шекарасындағы елді мекендерде ұстаздық қызмет атқарған.
Дәл осы ұстазы Баязит атамның бойына кітапқа деген сүйіспеншілік пен дүниені тануға деген шынайы қызығушылықты сіңіре білді. Сол себепті болар, атамыздың өмір бойы шағын жеке кітапханасы мен өз қолымен жазған күнделік жазбалары сақталды: ескі, тозығы жеткен қалың дәптерге араб қарпімен ұқыпты түсірілген жолдар.
Баязит атам жастайынан еңбекке баулынды. Әуелі әкесіне қолғабыс етсе, ержеткен соң үлкендермен бірге мал бағу, шөп шабу сияқты ауыр жұмыстарды атқарды. Бұл еңбек оның мінезін шыңдап, жауапкершілік пен сабырлылыққа үйретті – біз оны әлі күнге дейін сол қасиеттерімен еске аламыз. Ол 1930-жылдардың басындағы алапат ашаршылықтан аман шықты. Бұл ауыр кезеңді еске алуды аса ұната бермейтін, кейде ғана екі-үш ауыз сөзбен қалай амалдап күн көргендерін, далада қолға түскен тіршілік иесінің бәрін асып жегендері туралы сздре ауызынан шығып кететін. Сол жылдары ол Ақсу ауылының негізінде құрылған «Жаңа таң» колхозында еңбек ете бастады. Соғыстың басталғаны туралы хабарды да осы жерде естіді. 1941 жылы шағын ғана Ақсу ауылынан әскерге жарамды ер-азаматтардың барлығы дерлік майданға аттанды. Атам да бірнеше мәрте шақырту алып, Ертіс аудандық әскери комиссариатына барғанымен, денсаулығына байланысты майданға алынбады. Кейін ол еңбек армиясына шақырылып, соғыс жылдары Челябі трактор зауытында қара жұмысшы болып еңбек етті, бұл жайында біздің бала кезімізде кейде еске алып отыратын.
Соғыстан кейін ауылға оралып, қайтадан колхоз жұмысына кірісті: малшы болды, қой мен сиыр бақты, жыл сайынғы шөп шабуға қатысты. Айта кету керек, ол көптеген ауылдастары секілді діндар жан еді. Көкәш апамыздың айтуынша, 30-шы жылдардың аяғында ауылдарда дінге қарсы үгіт-насихат жүргізіліп, «Құдай жоқ» деп жариялап, халықты Қасиетті Құрандарын жерге көмуге мәжбүрлеген. Атама да Құранын бәрімен бірге көмуіне тура келген. Алайда, апамның айтуынша, бірнеше аптадан соң ол түн ішінде жасырын барып, Құранын қайта қазып алып, үйіне әкелген. Сол тозығы жеткен, шеттері шіріген Құранның жұрнақтары бүгінде де біздің әулетімізде сақтаулы.
50-ші жылдары атам намазға жығылыпты, қанша қиындық пен тыйымға қарамастан, намазын қалған ғұмырында тастамады, Рамазан айында оразасын ұстады. Әрине, мұның бәрі кей жылдарда жасырын түрде жүзеге асатын, ал 60-жылдардан бастап бұған қарсылық болмады. Ол жылдары көптеген ауыл адамдары діни парыздарын осылайша көрсетпей атқарған еді.
1940-жылдардың екінші жартысында атамызды Қызылқақ көлінде тұз өндіру жұмысына тартып, бригадир етіп тағайындады. Тұз шаруашылық үшін аса қажет болатын, әрі колхоз оны көршілес колхоздарға, соның ішінде Омбы облысының шекаралас шаруашылықтарына да сататын. Тың жерлерді игеру басталып, Амангелді совхозы құрылған кезде «Жаңа таң» колхозының материалдық-техникалық базасы жаңа совхозға берілді. Осылайша Ақсу ауылы жаңадан құрылған Амангелді совхоздың №1 бөлімшесіне айналды.
Атамызға совхоздың орталық қонысынан жұмыс ұсынылды, бірақ ол бас тартып, Ақсуда қалып, сауын сиыр табынын бағуды жөн көрді. 
Ақсудағы біздің үй, ауыл шетінде, көктем мен жауынды жазда шағын өзенге айналатын сайға жақын жерде орналасқан еді. Бұл су арнасы жоғарғы тоғаннан басталып, ауыл арқылы ағып, Қызылқақ тұзды көліне құятын. Ескі карталарда бұл арна маусымдық өзен деп көрсетілген. Мүмкін, ауылдың Ақсу деп аталуына да осы себеп болған шығар. Сайдың тар тұсына қолдан жасалған көпір қойылған: аударылып қалған бір техниканың темір қаңқасы үстіне тақтайлар төселген. Сол көпір арқылы жайылымнан қой, бұзау, сиыр айдалып өтетін, өткелден әрі-бері өтіп жүретін қаздарда жағалаудағы көк шөпке жайылып үлгеретін. Қызығы, көпірден төмен қарай жаз сайын балық болатын. Сірә, көктемгі тасқынмен балықтар жоғарғы көлдерден төменге өткен болар. Атамыздың өзі балықты аса ұнатпаса да, балаларға «мордушкамен» ұстауға тыйым салмайтын.
Сауын табынының бақташысы болу – атамның Ақсудағы соңғы әрі ең тыныш, қолайлы жұмысы болды. Бұл кәсіп оған етене таныс еді, әрі сүт, қаймақ, майдың молдығы үйге азық дайындауға да мүмкіндік беретін. Бұл кезде үлкен балалар бастауышты мектепті тәмамдап, орталықта оқуын жалғастырды, ал әкеміз Шорман Амангелді совхозына есепші болып ауыстырылды.
1970 жылы Баязит атам да Амангелдіге көшіп келді. Ол Садовая көшесіндегі, биік теректердің көлеңкесінде орналасқан Шияновскийлардың шағын, жайлы үйін сатып алды. Үйден бөлек алма ағаштары өсіп тұратын. Осы үйде атамыз бауыры Шорманмен бірге 1974 жылға дейін тұрды. Екі ағайындының отбасы әрдайым бір шаңырақ астында, тату-тәтті өмір сүрді. Атамның өз баласы болмағандықтан, ол қазақтың дәстүрімен біздің үлкен ағамыз Ғалымжанды дүниеге келген сәтінен-ақ бауырына басты. Көкәш апамыз барлық балалардың тәрбиесіне белсене қатысты. Анамыз жұмысқа кеткенде біз көбіне апамыздың қасында болатынбыз. Амангелдіде атамыз шопан болып жұмыс істеп, оған шағын отар тапсырылды.
Осы жылдары ауылда қарқынды құрылыс басталды. 1974 жылы ауылдың батыс шетінен жаңа көше салынып, ағайынды Еділбаевтарға екі пәтерлі жаңа үй берілді. Сол үйде де бәріміз дастарқан басына әрдайым атамыз тұратын жағында жиналатынбыз – ол тірі болғанша бұл дәстүр өзгерген емес.
1974 жылы атам зейнеткерлікке шығып, оған 120 рубль мөлшерінде республикалық зейнетақы тағайындалды. Зейнетке шыққан соң бос уақыты көбейді. Бұрын да кітап оқуды жақсы көретін ол енді оған тіпті көбірек уақыт бөлді: сүйікті «Жұлдыз» журналын әрдайым қарындашпен оқып, беттері бүктелмес үшін арнайы қыстырма қолданатын, жиі-жиі шетіне белгі соғып отыратын. Кей жылдары «Жалын» журналына да жазылатын. Атамыз домбыраны да жақсы тартатын, зейнетке шыққан соң оны жиі қолға алып, кейде жай ғана ыңылдап әндетіп отыратын. Дәл осы кезеңде ол мені араб жазуына үйрете бастады. Үш жарым айдың ішінде мен қазақ тіліне бейімделген араб графикасын – «төте жазуды» меңгеріп шықтым, кейін оны өз бетімше жетілдірдім. Араб қарпін еркін түсініп, оқи білу машығын атамыз «Біздің Отан» (кейін «Шалқар») газеті арқылы бекітті. Сол кезде ол Құранды ашып, шетіне түскен жазуларды түсіндірді – ол жазбалар елден жырақта қайтыс болған туыстарының есімдері еді, соларға арнап дұға бағыштаған. Сондай-ақ араб қарпімен жазылған шағын күнделігін де көрсетті.
Оқуға деген сүйіспеншілігінен бөлек, атамыз жылқыны ерекше жақсы көретін әрі оны жан-тәнімен түсінетін. Бұл жануарлардан, тіпті асау, жуасымаған аттардан да ешқашан қаймықпайтын. Жыл сайын күз мезгілінде шамамен бір жарым айдай үйімізде табыннан тікелей әкелінген, ноқта көрмеген, адам қолына үйренбеген бір жылқыны соғымға деп семіртіп қоятын едік.Біз қора-қопсыны реттеп жүргенде, өзіміздің үрейімізді сезініп, ол жылқы бізді өзіне жақындатпайтын.
Ал атамыз қораға кіре сала, жылқы мен қораның қоршауының арасымен көз ілеспес жылдамдықпен оның бас жағына жетіп баратын. Сол сәтте жануардың өзі де не болғанын аңғармай қалатындай көрінетін. Атам ауыздықтан ұстай салысымен, жылқы бірден жуасып, жан-жағына алақ-жалақ қарап тұратын. Бұған себеп те бар еді: атамыздың даусы нағыз күн күркіріндей зор болатын. Атам қатты зекігенде жылқының артқы аяқтары дірілдеп, сескенетін еді. Әрине, осыдан кейін жылқы малында атамды мойындаудан басқа амалы қалмайтын.
Есімде, жетпісінші жылдардың орта шенінде атамыз арнайы Омбы облысына барып, асылдандыру үшін жас бие сатып әкелгені бар. Сол биенің тұқымы бізде 2000-жылдардың басына дейін сақталып, атамыздың қамқорлығы мен көрегендігінің тірі жалғасы іспетті болды.
Атамның жылқыға, әсіресе ат әбзелдеріне бейжай қарамауы да заңды еді. 1970-жылдары ыңғайлы болу үшін арбасын қайта жасап, доңғалақтарын ауыстырып, резеңке доңғалақтарды қойды. Ол кісі дүниеден өткен соң гаражда майы кеппеген, мүлде пайдаланылмаған жаңа ер-тұрман ілулі тұрды. Өмірінің соңына таяу атамыз бізден шананы, арбаны және басқа да заттарды шын мәнінде пайдаланатын адамға беруді өтінген еді. Біз оның соңғы аманатын орындап, еңбегі мен мүлкіне деген құрметті сақтадық.
Атам тек жылқыға ғана емес, барлық үй жануарларына өте мейірімді болатын. Оларды тебуге, ұруға қатаң тыйым салатын, мұны жаман ырым санайтын.
Ұлы атамыз Еділбайдың балаларының ішінде аяқкиім жөндеп, тіге білу өнері Баязит атама ғана дарыған секілді. Үй ішіндегі кез келген аяқкиімді өзі жөндеп беретін, етікшінің құралдарын шебер қолданатын, тіпті жөндеуге қажет фурнитураны да өзі тауып әкелетін. Жетпісінші жылдары атамыз өзі киетін, киіз байпақпен киілетін қазақтың ұлттық «саптама» етігін өз қолымен тікті. Ол етіктер атамыз қайтыс болған соң туыстардың біріне берілді.
Зейнетке шыққаннан кейін атамыздың өмірі көп өзгере қойған жоқ. Ол әлі де пайдалы болуға тырысты: үй шаруасына көмектесті, ауланың тазалығын қадағалады, малға қарады. Біз жаңа қора салуға кіріскенде, жұмыстың басынан-ақ өзі бақылап, бәрінің дұрыс, өз тәжірибесі мен түсінігіне сай жасалуын қадағалады. Ал оның білетіні мен істей алатыны аз емес еді.
Ауылымыздың зейнетке шыққан ақсақалдарының тағы бір сүйікті ермегі бар болатын – карта ойнау. Кейде олар біздің жазғы ас үйге жиналып, ол жер сол сәттерде өзінше бір «казиноға» айналатын. Сол ойын үстінде ғана біз қарияларды еркін, ашық, сезімдерін жасырмайтын қалпында көретінбіз.
Кейде ойын шай ішуге ұласатын. Ондайда әжеміз шайға міндетті түрде құймақ пісіретін, ал мен үшін сол сәттер ең қызықты уақыт болатын. Шай үстінде ақсақалдар өткен күндерді еске алып, әңгіме шертісетін. Әсіресе 1930-1940 жылдар, сол заманда Қарақұдықта, Ақсуда, Талдысай мен Шолақсайда өмір сүрген ерекше, біртуар жандар мен түрлі оқиғалар жайлы әңгімелерді тыңдау аса әсерлі еді.
Иә, олар – біздің үлкендеріміз, ақсақалдарымыз болатын. Өмірдің талайын көріп, соның бәрінен адамдық қадірін, даналығын, өткенге деген жадысын жоғалтпай шыққан жандар.
1990 жылдың жазында атамыз өзін жайсыз сезіне бастады. Бәлкім, өзінің көп қалмағанын да сезген болар. Бір күні түскі астан кейін әдеттегі бір сағаттық ұйқының орнына, жиналған дастарқанның жанына мені шақырып алып, шамамен бір сағаттай әртүрлі тақырыпта әңгімелестік. Сол кезде Құраннан «Ықылас» пен «Фатиха» сүрелерін оқып беруімді өтінді. Мен бар ынтаммен, ықыласпен оқып бердім. Ол тыңдап отырып, жымиып отырды.
Оқығаным қалай болғаны туралы сұрағанда, бәрі дұрыс, тек айту мәнерім «қазақша емес» екенін айтты. Сосын, «Соңғы сәт қашан келетінін кім біледі», – деп, өзіне деп арнаған қырық күндік жаназа дұғаларын оқып қойғанын менің есіме салды. Әзілге айналдырып: «Мен қайтыс болсам, бетімен жылама. Әкең жыласа – ол түсінікті, туған інім ғой. Ал сен қора-қопсыға қарауды ұмытпа: бордақыда тұрған байтал бар, кешке қой мен сиырды қарсы алып, байлап, жем-шөбін беру керек. Бетімен шашылып жылап, есіңнен айырылма», – деді. Соңында: «Қорықпа – өлімнен қашып құтылған ешкім жоқ. Барлығы Алла Тағаланың қолында», – деп аяқтады. Атам маған қайтыс болған жағдайда дененің табиғи қалпын сақтау үшін қандай әрекеттер жасау керектігін де егжей-тегжейлі түсіндіріп берді.
1990 жылдың 7 тамызы. Таңғы сағат төрт жарым шамасында атамыз көрші бөлмеден жай дауыспен мені оятып, дәрет алуға көмектесуімді сұрады. Мен көмектестім. Содан кейін ол төсегіне отырып, бірнеше минут үнсіз отырды. «Әкемді шақырайын ба», – деп сұрадым, ол: «Әзірге керек емес, бәлкім, өтіп кетер, жеңілдеп қалармын», – деді.
Көп ұзамай атамыздың жүзінен ауырсынғаны көрінді, «Шақыр», – деді. Мен залдағы арақабырғаға барып, әрдайым шақыратын әдетімізше қағып жібердім де, қайта келіп, атамның қасына отырдым. Ол алақанымды өз қолына алып: «Өзім жібергенше, мықтап ұста», – деді. Әжеміз жанында отырып, көз алмай, алаңдап қарап отырды. Ол атамыздың хәлі мен соңғы шекке жақындағанын сезгендей еді.Бір-екі минуттан соң әкем мен анам жүгіріп келіп, атамның аяғы жағына отырды. Сол сәтте атам үнсіз еді. Ол оларды күтіп отырғандай, еңкейіп отырып, басын көтеріп, үнсіз көз жүгіртті де, шалқасынан жатып, терең дем шығарды. Менің алақаным әлі де оның қолында еді… Бір минуттан кейін атамыздың қолы босаңсып, алақанымды жіберді.
Атамның жанында жиналғандардың бәрі жылап қоя берді… Осылайша біздің Баязит атамыз фәни дүниемен қоштасты.
Атамыздың жанында өмір бойы Көкәш апамыз болды.Өмір бойы осы әжеміздің орнына әже болған асыл адамды апа деп өттік Оның бізге деген қамқорлығы шексіз еді: тамағымызды беріп, ата-анамыз үйде болмағанда бізге қарап, ешқашан ұрыспайтын. Оның жанында әрдайым тыныштық пен жылылық сезілетін, бар мазасыздықтан қорғай алатын адам қасымызда тұрғандай болатын.Ол кезде ата-әжелері бар балалар балабақшаға да бармайтын, себебі тәрбиені үйден алатын едік. Апам қазақтың етті кеспесін ерекше дәмді дайындайтын. Біз оның кеспесін, қаймаққа пісірілген балығын, дәмді бауырсақтарын әлі күнге дейін ұмытқан жоқпыз. Сонымен қатар, электрпеште тандыр нан пісіруді де үйреніп алған еді. Сонда дәмді нанды ешкім кейін пісіре алмады.Жаз айларында үйіміз адамға толатын. Көбіне немерелер келіп қонып қалатын, Ресейден де аптаға, айға, бүкіл жазға дерлік келетін. Сол кезде апамның аспаздық шеберлігі барынша ашылатын. Күн сайын жаңа ас: кеспе, өзіне ғана тән қосымшаларымен дайындалған борщ, балалар ерекше жақсы көретін үйрек етінен борщ, пеште піскен жұқанандар… Үйімізде ешқашан құрт, ірімшік, айран таусылған емес. Апам құрт қайнатқанда, балалар көбігін татып көруге жүгіретін, ал екі-үш күннен соң бәріміз бірігіп құрт түйетінбіз. Оншақтысын апам әдейі ірілеу қалдыратын – сорпаға салу үшін. Қыста ет асқанда, сорпаға құрт салып беретін, сонда дәмі қою болатын. Көпшіліктің есінде сол сорпа ұзақ сақталатын.
Апамның тағы бір ғажайып қасиеті бар еді – көзге түскен құм-тозаңды тазалайтын. Ол мұны тілінің ұшымен, аса сақтықпен істейтін, тауып алған соң түкіріп тастайтын. Көз бірден жеңілдеп қалатын, біз әжеміз бәрін істей алады деп сенетінбіз.
Бала кезімізде де, есейген шағымызда да апамызға үйреніп кеткеніміз сонша – онсыз үйді елестете алмайтынбыз. Ол әрдайым жанымызда болатын сияқты көрінетін. «Шайды ызылдата қояйын ба», –деген дауысы әлі де құлағымда.
2000-жылдардың басында ауылымызда жұмыссыздық белең алып, күн көріс іздеген жұрт ауылдан кете бастады. Бұл туралы біздің отбасымыз да ойланды. Көшу жөнінде түпкілікті шешім қабылдамас бұрын, апамыздың пікірін сұрадық. Ол кетудің қажет екенін түсінгендей еді: жұмыс жоқ, әкеміз зейнетте, ауылдағы болашақ бұлыңғыр болатын.
Апам шешімімізді қолдайтынын, бірақ бір ғана өтініші бар екенін айтты: өзі қайтыс болған соң, Амангелдіге әкеліп, атамыздың жанына жерлеуімізді сұрады. Бұл сөздерді ол өкінішсіз, сабырмен айтты – өмірдің заңдылығымен алдын ала келісіп қойғандай.
2001 жылы ата-анамыз апаммен бірге Павлодар маңындағы Ребровка ауылына көшті. Онда да апам мойымады. Балаларының қасында болуы оған күш берді. Демалыс күндері бәріміз ауылда жиналатынбыз, апам бізге баладай қуанып, шынайы шаттанатын. Әдетінше, ең кішілерге көз қырын салып, құлап қалмасын, қарындары ашпасын, тонып қалмасын деп алаңдап отыратын.
2003 жылы тоқсан бір жасында апам дүниеден өтті. Уәде еткеніміздей, оны туған ауылымыз Амангелдіге әкеліп, атамыздың жанына жерледік. Осылайша ол өмірінің көп бөлігі өткен, жаны мәңгі қалған жеріне қайта оралды.
Біздің жадымызда атам мен апам бір ғана бейнеде емес, екі бейнеде сақталды: біз көрмеген, бірақ тамырымызды жалғаған жандар ретінде және бізге шынайы ата-әже болып, отбасының жылуын, қорғанын сыйлаған жандар ретінде. Әулеттің шынайы күші де осында шығар.
Туғандарымызға деген естелік – өткен мен бүгінді, болашақты жалғап тұрған көпір. Біз олардың жүзін, ісін, сөзін, қамқорлығын қайта-қайта еске аламыз – ол ішімізді жылытып тұратын тынық сәуле секілді. Әрбір естелігіміз – жүрегімізде сақталған қымбат қазына екені анық. Олар кеткеннен кейін де бізге махаббатты, сабырды, жауапкершілікті үйретіп келеді. Күнделікті тіршіліктің ұсақ көрінетін тұстарында, дәстүрімізде, үйдің жылуында, таныс тағамның иісінде, желдің сыбдырында олардың барын сеземіз.
Естелік бізге адам қалпын сақтап, алға жүруге көмектеседі. Ол әулетті бекемдеп, ұрпақтарды көзге көрінбейтін, бірақ мықты жіппен байланыстырады. Біз олардың еңбегі мен өмірі үшін алғыс айту – әрқайсымыздың парызымыз екенін түсінеміз. Біз барда, біз еске алғанша – олар да бізбен бірге өмір сүреді.

Қабжан Шорманұлы

Баязит Едильбаев

Жизнь – удивительная и порой суровая школа, в которой каждый человек проходит свой путь. Старшее поколение, наши деды и бабушки, пережило голод, войны, лишения и тревожные времена перемен, но сумело сохранить веру в жизнь и в человеческое достоинство. Их трудолюбие, терпение и стойкость становились опорой для будущих поколений. Многие из них росли в небогатых семьях, учились в тяжёлых условиях и вынуждены были зарабатывать на жизнь с самого детства. Они понимали как достается хлеб, ценили труд и уважали старших. В их сердцах всегда жила любовь к семье и к родной земле. Несмотря на все испытания, они умели радоваться жизни, помогать ближним и передавать мудрость своим детям. Их поступки и слова формировали характер тех, кто рос рядом с ними. В них сочетались сила и мягкость, строгость и забота, умение выстоять перед трудностями и оставаться человеком. Мы обязаны помнить их, учиться у них и ценить каждое мгновение, которое они нам подарили.
В нашей семье слово «дед» всегда звучало особенно. В нём было больше, чем просто родственное обращение: память, уважение и тихая благодарность тем, кого мы никогда не видели, но чьё незримое присутствие ощущали на протяжении всей жизни. Поэтому я в начале немного расскажу о деде и бабушке, которых  мы никогда не видели и мало знаем о них, а после расскажу о людях, которые стали нашими дедом и бабушкой всю свою жизнь.
Наш настоящий дед – Еділбай Қауметұлы ушёл из жизни в далёком 1943 году, это точная дата, потому что отец был рядом с ним до последней минуты, но, к сожалению, месяца и дня мы не знаем. Получается, что дед и бабушка ушли из жизни задолго до рождения своих внуков от младшего сына Шормана. Мы не знали его лично, но знали о нём по рассказам отца и по тем немногим вещам, которые сохранили тепло его рук и дыхание ушедшего времени. По семейному преданию, он родился в 1870 году – в год Собаки. Эта дата считается точной, тогда как месяц и день его рождения также  остались неизвестными. Сведения о его жизни скудны, но даже они позволяют представить образ человека вдумчивого, степенного и пользовавшегося уважением окружающих.
Еділбай Қауметұлы был грамотным человеком: он читал и писал арабской графикой, что для того времени уже выделяло, так как в то время умение писать и читать очень высоко ценилось. У него имелась небольшая библиотека семь–восемь книг, обрывки ещё двух и старинный Священный Коран, который, словно нить, соединяющая поколения, дошёл до наших дней. Эти книги были для него не просто предметами быта – они являлись свидетельством его стремления к знанию, внутренней сосредоточенности и духовной глубины.Вместе с нашей бабушкой Рахимой Байтурсынқызы они вырастили большую семью – пять сыновей и пять дочерей: Ильяш, Шон, Шорман, Макыжан, Кульбашира, Сара, Кайныш, Байсеит, Залтай и Баязит. Нам известно, что Шон и Шорман были братьями-близнецами. Шон умер в раннем детстве, в те годы, когда Казахстан охватил массовый голод, а Шорман, наш отец, сумел выжить.
О дочерях деда сохранилось немного сведений. Одна из них была замужем в соседней Кокчетавской области, другая – за кого-то из рода Сагыная, третья – за кого-то из семьи Мусапира. Младшая из дочерей, Залтай, была замужем за Ташимом Мукановым. У нее перед войной родилась дочь Джамиля, однако в детском возрасте она тяжело заболела и скончалась. Муж тети Залтай Ташим не вернулся с войны. После войны Залтай-тате вышла замуж за Шукмета Муканова. Её мы запомнили особенно хорошо, потому часто ездили к ней в гости в совхоз Западный (ныне село Қызықақ), и она часто  приезжала в Аксу и позднее в Амангельды
Средний сын Байсеит был призван в армию 20 июля 1941 года. На фронте он оказался с начала октября и воевал до 13 февраля 1945 года. За это время Байсеит был трижды ранен. Четвёртая рана, полученная в боях за Будапешт, оказалась смертельной. 14 февраля 1945 года он скончался в 117-м медико-санитарном батальоне и был захоронен в селении Пать, расположенном западнее города Будапешта.
Чтобы прокормить семью, дед Еділбай, помимо работы в колхозе, занимался ремонтом и пошивом обуви. Его ремесло было надёжным и нужным, а инструменты сапожника ещё долгие годы хранились у нас дома – вплоть до 1980-х, как немое напоминание о человеке, чьи руки кормили семью.
Еділбай Қауметұлы умер в возрасте семидесяти трёх лет. По воспоминаниям отца, словно предчувствуя близкий конец, он заранее заготовил саманные кирпичи для ограждения своей могилы. Перед самой смертью дед попросил не сообщать о его кончине сыновьям, находившимся вдали: старший, Баязит, находился в трудармии в Челябинске, а средний, Байсеит, сражался на фронте. Даже в последние дни своей жизни он думал не о себе, а о детях.
О дате рождения и смерти нашей бабушки Рахимы, к сожалению, сведений не сохранилось. Когда был жив отец, мы не подумали расспросить его подробнее – и это упущение теперь отзывается тихой, неутихающей болью. Одно помним со слов отца, это была красивая, спокойная и улыбчивая женщина. Как рассказывал отец, она была очень доброй. Даже в трудные годы она находила возможность каким-то образом приготовить детям еду из того, что сберегла и сохранила на черный день, из того, что приносил домой дед. Бабушка всегда со слезами вспоминала и сожалела, что не сберегла младшего сына Шона. После смерти деда в 1943 году она жила ожиданием среднего сына, который был на фронте. Похоронка, которую она получила к концу апреля 1945 года подкосила ее. Это был сильный удар по ней, после этого она прожила недолго. 
Так сложилось, что наши дедушка и бабушка покинули этот мир, так и не увидев нас. И, возможно, мы бы выросли, не произнося слов «дед» и «бабушка», если бы судьба не подарила нам других людей, сумевших заменить их. Этими людьми стали Баязит Еділбайұлы и Кокеш Ахметқызы. До конца своей жизни мы называли и считали их своими дедом и бабушкой – не по формальности и не по документам, а по самой сути и по велению сердца.
Баязит-ата был старшим сыном Еділбая Қауметұлы. Он родился в год Курицы – в 1909 году. Для нас он всегда был дедом, и лишь много позже мы осознали, что в действительности он являлся родным братом нашего отца и был старше его на восемнадцать лет. Но родство сердца оказалось важнее родства по документам. Родился Баязит-ата в урочище Талдысай, примерно в двадцати пяти километрах к западу от села Амангельды. Когда-то здесь располагалось небольшое родовое поселение – ответвление потомков Мусрепа из кипчакского рода Козбек. Эти места хранили память о предках и во многом формировали характер людей, живших на этой земле. Его детство пришлось на тревожную эпоху – годы Первой мировой войны, а затем революционные события 1917-1920 годов. Однако, несмотря на нестабильность времени, он сумел получить начальное образование – четыре года учёбы в селении Шолаксай. И здесь ему по-настоящему повезло с учителем. Как вспоминал сам дед, их обучал Зияш молла – человек редкой образованности и широты взглядов. Уже в наше время его имя встретилось в книге Садуакаса Ғылмани «Заманамызда болған ғұламалардың ғұмыр тарихтары». Зияш молла – Зияутдин Алдабергенұлы – получил блестящее образование в знаменитом медресе Ғалия в Уфе и работал учителем в населённых пунктах, расположенных на границе Иртышского района Павлодарской области и бывшего Кызылтуского района Кокшетауской области.
Именно он сумел привить Баязит-ате любовь к чтению и живой интерес к познанию мира. Вероятно, поэтому у деда на всю жизнь сохранилась небольшая библиотека и его собственные дневниковые записи – аккуратные строки арабской вязью в старой, потрёпанной общей тетради.
С ранних лет Баязит-ата был приучен к труду. Сначала он помогал отцу по хозяйству, а повзрослев – уже наравне со взрослыми работал на выпасе скота и на сенокосе. Работа была тяжёлой, но именно она закаляла характер, учила ответственности и терпению – тем качествам, которые мы помним в нём до сих пор. Он сумел выжить в годы страшного голода начала 30-х и не любил вспоминать об этом тяжёлом времени, но иногда в разговоре упоминал в двух-трёх словах, из которых было ясно, что они выживали как могли, ловили в степи любую живность, которую можно сварить и съесть…
В те годы он начал работать во вновь созданном на базе села Аксу колхозе «Жана тан». Там он и встретил известие о начале войны. В 1941 году из маленького села Аксу были призваны почти все мужчины призывного возраста. Баязит-ата также несколько раз получал повестку и являлся в Иртышский районный военный комиссариат, но его не призвали на фронт по состоянию здоровья. Через некоторое время он был призван в трудовую армию и во время войны работал чернорабочим на Челябинском тракторном заводе, о чём иногда вспоминал.
После возвращения домой он продолжил работать в колхозе: был скотником, пас овец и коров, ежегодно участвовал в сенокосе. Надо отметить, что он, как и многие аульчане, был глубоко набожным человеком. Бабушка рассказывала, что по селам пропагандисты проводили антирелигиозные мероприятия. Одним из них было то, что заявляли – нет Бога – и призывали всех закопать в землю Священные Кораны, которые были у жителей села. Наш дед вынужден был закопать свой Коран вместе со всеми, но, по словам бабушки, через несколько недель ночью тайком вернулся, откопал его и принес домой. Обрывки этого потрёпанного Корана с обуглившимися по краям обложками и листами хранится в нашей семье до сих пор.
Несмотря на все трудности и запреты, Баязит-ата совершал намаз и в течение месяца Рамазан держал уразу. Разумеется, всё это происходило тайно – не публично. В те годы многие селяне продолжали тайком совершать намаз и поститься.
Во второй половине 40-х годов деда привлекли к добыче соли на озере Кызылкак и назначили бригадиром. Соль всегда была крайне необходима в хозяйстве, кроме того колхоз продавал её всем соседним колхозам, в том числе и хозяйствам приграничной Омской области. Когда началось освоение целинных земель и был создан совхоз Амангельды, материально-техническую базу колхоза «Жана тан» передали вновь созданному совхозу. Так село Аксу стало отделением №1 нового целинного совхоза.
Деду предложили работу на центральной усадьбе совхоза, но он отказался и остался пасти коров дойного гурта здесь же, в Аксу. Дом деда находился неподалёку от берега лощины, которая весной и в дождливое лето превращалась в небольшую речку, которая практически текла с Верхней плотины через наше село и дальше уносила свои воды в соленое озеро Кызылкак. И, действительно, на старинных картах это русло называется сезонной речкой. Возможно, поэтому наше село называлось Аксу. В узком месте был переброшен импровизированный мостик – старая несущая часть какой-то перевернутой остовом вверх техники, сверху местами положены доски. Через этот мостик пригоняли с пастбища овец, телят и гусей, которые тоже успевали покормиться на зеленой травке вдоль берега. Удивительно было то, что ниже мостика каждое лето водилась рыба. Вероятно, рыба и мальки приходили вместе с весенним паводком с верхнего озера, расположенного в  верхней  части села, а туда – с озера в урочище Сегіз Пішен, куда рыба всегда заплывала из нижнего озера возле села Жуковка Русско-Полянского района Омской области. Сам дед рыбу не особенно любил, но детям не запрещал ловить её «мордушкой».
Работа деда пастухом дойного гурта была последней в селе Аксу и, надо заметить, самой спокойной и комфортной – она была ему знакома, а обилие молока, сметаны и сливочного масла, что греха таить, позволяло заготавливать продукты и себе домой. К этому времени старшие дети уже закончили начальное обучение и продолжили учёбу в центральной усадьбе, тем более что в это время отца перевели бухгалтером в совхоз Амангельды.
В 1970 году дед тоже переезжает в Амангельды. Он купил уютный домик Шияновских по улице Садовой, расположенный в тени трёхметровых тополей; отдельно от дома росли яблони. В этом доме дед вместе с братом, нашим отцом Шорманом, прожил до 1974 года. Семьи двух братьев всегда жили вместе и дружно под одной крышей. У деда не было собственных детей, и он прямо с рождения, по старой казахской традиции, усыновил нашего старшего брата Галымжана; бабушка участвовала в воспитании всех детей. Можно сказать, что все мы были воспитаны не только матерью, но и бабушкой – когда мама уходила на работу, мы были с бабушкой. В Амангельды дед начал работать чабаном, ему выделили небольшую отару. 
В это время в селе началось бурное строительство домов. В 1974 году с западного края села проложили новую улицу, и там братьям Еділбаевым предоставили новый двухквартирный дом. Даже в этом доме мы все собирались за столом в той части дома, где жил дед, – так было всегда, пока он был жив.
В том же 1974 году дед Баязит вышел на пенсию, ему назначили республиканскую пенсию в размере 120 рублей. После выхода на пенсию у деда появилось больше свободного времени. Если раньше в свободное от работы время он любил читать, то теперь уделял этому ещё больше времени: он всегда читал свой любимый литературный журнал «Жулдыз» с карандашом и пользовался специальным вкладышем, чтобы страницы реже загибались; часто на полях журнала он делал пометки карандашом. В иные годы, помимо журнала «Жулдыз», он подписывался и на журнал «Жалын». Дед неплохо играл на домбре, теперь, после выхода на пенсию, он стал чаще брать в руки домбру,  и иногда тихонько напевал себе под нос. Именно в этот период дед принялся учить меня арабской графике. Ему понадобились три с половиной месяца, чтобы я освоил арабскую графику, адаптированную под казахский язык, так называемую «Тоте жазу»; дальше я сам постепенно закреплял выученное. Практический курс понимания и свободного владения арабской графикой дед закрепил с помощью газеты «Біздің отан» (впоследствии «Шалқар»).  Именно тогда дед раскрыл Коран и объяснил записи на полях – это были имена умерших далеко от дома, по которым он прочитал молитву. Тогда же он показал свой небольшой дневник с записями арабской вязью.
Помимо любви к чтению, дед особенно любил лошадей и прекрасно в них разбирался. Он совершенно не знал страха перед этими животными – даже перед дикими и необузданными. Каждый год осенью, примерно на полтора месяца, у нас на откорме держали лошадь прямо с табуна, не знавшую ни привязи, ни человеческой руки. Когда мы управлялись в конюшне, она, чувствуя наш страх, не подпускала к себе близко.
Дед же, заходя в стойло, так стремительно проходил между лошадью и ограждением к её голове, что казалось – животное просто не успевало среагировать. Стоило ему взять лошадь за узду, как она сразу становилась покорной, дико водя зрачками по сторонам. И было отчего: голос у деда был по-настоящему громовой – настолько сильный, что от его резкого окрика лошадь приседала на задние ноги. Ей не оставалось ничего иного, как признать его власть.
Помню также, как в середине 70-х годов дед специально поехал в Омскую область и купил молодую кобылу для развода. Потомство этой кобылицы сохранялось у нас вплоть до начала 2000-х годов, став живым продолжением его заботы и хозяйской дальновидности.
Неудивительно, что дед был неравнодушен ко всему, что связано с лошадьми, особенно к конской сбруе. В 1970-е годы для удобства он переделал свою телегу, заменив колёса и сделав её на резиновом ходу.После его смерти в гараже осталась аккуратно подвешенной совершенно новая конская сбруя – как говорится, «в масле», бережно сохранённая и ни разу не использованная. Незадолго до кончины дед просил нас отдать кошёвку, телегу и всё остальное тому, кто действительно будет этим пользоваться. Мы так и сделали, исполнив его последнюю просьбу и сохранив уважение к его труду и вещам.
Он очень бережно относился не только к лошадям, но и ко всем домашним животным – категорически запрещал пинать их, считая это нахорошо.
Из всех детей Едильбая, кажется, его умение ремонтировать и шить обувь унаследовал Баязит ата, потому что любую обувь домашних мог починить сам, при этом со знанием дела пользовался инструментами обувного мастера, более того, он где-то приобретал фурнитуру для ремонта обуви. Уже в 70-е годы дед сам сшил себе казахские национальные сапоги «саптама», которые одевают с войлочными носками. После смерти деда эти сапоги отдали кому-то из родственников. 
Жизнь деда после выхода на пенсию изменилась незначительно. Он по-прежнему стремился быть полезным: помогал по хозяйству, следил за чистотой двора, присматривал за скотиной. Когда мы начали строить новый сарай, дед лично контролировал начало работы, следя за тем, чтобы всё было сделано правильно — по его разумению и опыту, а знал и умел он многое.
У аксакалов нашего села, вышедших на пенсию, было и своё любимое занятие – игра в карты. Время от времени они собирались в нашей летней кухне, которая на эти часы превращалась в своеобразное «казино». Именно во время игры я видел наших стариков расслабленными, открытыми, не скрывающими своих эмоций.
Иногда игра прерывалась чаепитием. К чаю бабушка обычно пекла оладьи, и для меня в эти моменты начиналось самое интересное. За чашкой чая аксакалы принимались вспоминать прошлое. Особенно увлекательно было слушать их рассказы о 1930–1940-х годах, об интересных и самобытных людях, когда-то живших в наших краях – в Каракудуке, Аксу, Талдысае и Шолаксае.
Да, это были наши аксакалы – люди, повидавшие на своём веку многое и сумевшие сохранить достоинство, мудрость и память о прожитой жизни.
Летом 1990 года дед начал чувствовать недомогание и, вероятно, понял, что ему осталось недолго. Как-то после обеда, вместо привычного часового сна, он подозвал меня за убранный стол – и мы около часа говорили на самые разные темы. Тогда же он в шутку попросил прочитать две суры из Корана – «Ихлас» и «Фатиха». Я с удовольствием и с большим старанием прочитал ему. Всё время, пока я читал, он слушал и улыбался.
На мой вопрос, как я прочитал, дед сказал, что слова аята я произнёс правильно, но произносил как неказах. Кроме того, он сказал: кто его знает, когда наступит последняя черта, и попросил запомнить, что он уже прочитал свои заупокойные молитвы за все 40 дней. Шутливо добавил, что если он умрёт, мне не надо сильно плакать – если отец плачет, это понятно, ведь он родной брат. А я должен смотреть за скотом: в сарае на откорме стоит жеребец, вечером нужно встречать овец и коров, привязать их, дать корм и так далее – так что, говорил он, «шашылып жылап, есіңнен айырылма». И закончил словами: «Қорықпа – өлімнен қашып құтылған ешкім жоқ. Барлығы Алла Тағаланың қолында ».
Он подробно объяснил мне, какие действия нужно предпринять сразу же после его смерти, чтобы тело сохранило естественное состояние.
7 августа 1990 года, в пять часов утра, дед из соседней комнаты тихим голосом разбудил меня и попросил помочь совершить омовение. Я помог ему. После этого он присел на постель и несколько минут просидел молча. Я спросил, может быть, позвать отца, на что дед заметил: пока не надо – «может, пронесёт и полегчает».
Вскоре лицо деда болезненно исказилось – видимо, боль усилилась – и он сказал: «Зови».
Я подбежал к перегородочной стене в зале и постучал – мы всегда так звали. После я вернулся и присел рядом с дедом. Он взял мою ладонь в свою руку и сказал: «Держи так крепко и не отпускай, пока я сам не отпущу». Бабушка сидела сбоку от него и, часто моргая, напряженно смотрела на деда. Кажется, она понимала состояние деда и то, что он у последней черты.
Через пару минут мать и отец прибежали к деду, присели у его ног На тот момент дед уже молчал. Он словно через силу дождался их, сидел сгорбившись, после поднял голову и молча оглядел их, затем откинулся на спину и лёг, глубоко выдохнув воздух. Моя ладонь оставалась в его руке… Через минуту рука деда ослабела и отпустила мою ладонь.
Бабушка, отец и мать заплакали… Так покинул этот бренный мир наш Баязит ата.
Все годы рядом с дедом была наша маленькая бабушка Кокеш. Её забота о нас не знала границ: она кормила нас, присматривала за нами, когда дома не было родителей, и никогда не ругала. В её присутствии всегда было спокойно и тепло, словно рядом находился человек, способный защитить от любых тревог.
Бабушка прекрасно готовила казахскую лапшу с мясом — мы до сих пор помним её кеспе, рыбу в сметане, ароматные бауырсаки. Кроме того, она умудрилась научиться печь тандырную лепёшку в чудо-печке. Это была необыкновенно вкусная лепёшка, такую после неё никто и никогда уже не смог испечь.
Летом наш дом наполнялся людьми. Чаще приходили и оставались на ночь внуки, а почти на всё лето из России приезжали жиены. В такие дни во всей полноте раскрывался кулинарный талант бабушки. Она часто пекла бауырсаки, каждый день готовила новое блюдо: традиционный казахский кеспе, борщ с её особыми, только ей присущими добавлениями, особенно любимый детьми борщ с утятиной, лепёшки, испечённые в печи.
Разумеется, в нашем доме никогда не переводились курт, иримшик, айран. Когда бабушка варила курт, вся малышня то и дело подбегала попробовать пенку, а через пару дней мы все вместе помогали лепить небольшие кружочки курта. Несколько кусочков бабушка всегда оставляла большими – для бульона. Зимой, когда варили мясо, после подавали сорпу, добавляя в неё курт, чтобы вкус становился более насыщенным и богатым. Многим такая сорпа особенно нравилась и запоминалась надолго.
Было у бабушки и ещё одно удивительное умение – очищать глаз, если туда попадали песок или соринка. Она делала это кончиком языка, осторожно водила им по глазу и, найдя соринку, выплёвывала её. Дискомфорт исчезал мгновенно, и мы искренне верили, что бабушка умеет почти всё. 
В детстве и уже во взрослом возрасте мы так привыкли к ней, что не представляли дом без бабушки – нам казалось, что она будет с нами всегда.
К началу 2000-х годов люди в поисках работы и лучшей жизни стали покидать село. Над этим всё чаще задумывалась и наша семья. Однако прежде чем принять окончательное решение о переезде, мы решили спросить бабушку, как она относится к этому шагу. Вероятно, она понимала, что отъезд неизбежен: работы не было, отец уже находился на пенсии, и будущее в селе становилось всё более неопределённым.
Бабушка сказала, что поддерживает наше решение, но у неё есть одна просьба: когда её не станет, привезти её в Амангельды и похоронить рядом с дедом. Эти слова были сказаны спокойно, без сожаления, словно она заранее примирилась с ходом жизни и знала, где должно быть её последнее пристанище.
В 2001 году наши родители вместе с бабушкой переехали ближе к Павлодару, в небольшое село Ребровку. И здесь бабушка старалась не унывать. К тому же почти все дети оказались рядом, и это придавало ей силы. По выходным мы собирались в селе, и бабушка радовалась нам, как ребёнок, искренне и светло. По своей привычке она по-прежнему старалась присматривать за самыми маленькими, словно время не имело над ней власти.
В 2003 году, на девяносто первом году жизни, бабушки не стало. И, как и обещали ей, мы привезли её в родное село Амангельды и похоронили на сельском кладбище рядом с нашим дедом. Так она вновь вернулась туда, где прошла большая часть её жизни и где навсегда осталась её душа.
Так в нашей памяти дед и бабушка остались не в одном, а сразу в двух образах: как те, кого мы не видели, но от кого унаследовали свои корни, и как те, кто стал для нас настоящими дедушкой и бабушкой, подарив ощущение семьи, тепла и защищённости. Наверное, именно в этом и заключается подлинная сила рода – когда память оказывается сильнее времени.
Память о наших родных – это мост, соединяющий прошлое с настоящим и будущим. Мы вновь и вновь вспоминаем их лица, поступки, слова и заботу, словно тихий свет, который продолжает согревать нас изнутри. Каждое воспоминание – драгоценный камень, бережно хранимый в сердце.
Ушедшие учат нас любви, терпению и ответственности даже после своего ухода. Они остаются с нами в привычках, традициях, в самых простых и незаметных деталях повседневной жизни. Даже когда их нет рядом, мы чувствуем их присутствие в тепле родного дома, в знакомых ароматах еды, в шёпоте ветра и в рассказах старших.
Их жизненные уроки помогают нам принимать решения, не теряя человечности, и идти вперёд с открытым сердцем. Память о них укрепляет семью и род, связывая поколения невидимой, но прочной нитью. Мы понимаем, что благодарность за их жизнь и труд – это долг каждого из нас. И пока мы помним, они продолжают жить вместе с нами, даря силы ценить каждый прожитый день и беречь то, что по-настоящему важно. 
Қабжан Шорманұлы